Toponiemen of veldnamen

Over de betekenis van veldnamen.

Wie onderzoek doet naar de lokale geschiedenis van streek of dorp komt onvermijdelijk terecht bij oude kaarten van het kadaster en de daarop vermelde veldnamen of toponiemen.
Veldnamen of toponiemen als bijvoorbeeld 'Op de Hots Kuyl' of 'In de delle' werden in de middeleeuwen gebruikt om delen van het buitengebied nader te duiden. Een boer kon een akkertje hebben gelegen in 'in gen Dael' of in 'Borkoel'. Dan wist iedereen dat het om een akkertje ging achter Ubachsberg of een akkertje bij Colmont.
Als een akker overging in andere handen moest in een akte die akker worden beschreven. Daartoe werd dan de grootte van de akker beschreven en werden de buren, de reyngenoten, in de akte genoemd. Als begrenzing van het betreffende stuk grond kon ook een pad of weg genoemd worden. Notarissen en kadasterkaarten bestonden in die tijd nog niet.
Toch werd er in de middeleeuwen wel degelijk een registratie gevoerd. De boeren moesten immers afdragen in natura of in geld aan de lokale heer en de kerk: cijnzen en tienden. De registers daarvan in de archieven zijn vandaag de dag belangrijke bronnen voor onderzoekers.

Met de komst van de Franssen wordt hier het feodale stelsel van heren, horigen en laten opgeheven. Cijnzen, laatsommen en tienden worden afgeschaft. Voortaan kennen we alleen eigenaren en pachters. Overheden innen belastingen en pachters betalen een jaarlijkse pachtsom aan de eigenaar. Er komt een administratie van eigenaren van de grond: het kadaster. De overheid richt een nauwkeurige registratie in van de kavels met gegevens van ligging en grootte, eigenaar, gebruik (akker, weiland, hakhout etc.) en pachtsom.
Het systeem is gebaseerd op nauwkeurig ingemeten kaarten van de inrichting van het gebied: de kadasterkaarten vanaf 1811-1832.

De Fransen hebben het nieuwe stelsel hier ingevoerd, gelijk met de invoering van de gemeenten. Het verzamelplan toont het grondgebied van de gemeente, opgedeeld in een aantal secties. Voor Voerendaal zijn dat 5 secties: A t/m E.
Elke sectie is weer verdeeld in meerdere minuutplans, bijvoorbeeld A1t/m 3.
Op de minuutplans zijn wegen, beeklopen en alle kavels ingetekend en genummerd.
Een voorbeeld is de kaart van Colmont in de gemeente Voerendaal: sectie Voerendaal D, minuutplan D1, zie hieronder. Je ziet dat op de minuutplans deelgebieden zijn aangegeven met daarin een naam. Deze deelgebieden komen overeen met de 'plaatselijke benaming' oftewel de oude veldnamen. Zie hieronder als voorbeeld de kaart van sectie D1 met ondermeer de veldnamen (toponiemen): Negen Boenders, Boschgraaf, aan den Boschgraaf, Hameau Kolmond, Kolmonter Bosch, aan den Boschweg en Meesenvan Veld.

Als voorbeeld: minuutplan D1, kavel 250 in het Boschveld bij Colmont:

Verderop leggen we uit hoe we de gegevens van dit kavel kunnen vinden.
De gegevens zijn:

- Plaatselijke benaming: Boschveld
- Naam eigenaar: Frenken
- Voornaam: Renier
- Woonachtig te: Winthagen
- Gebruik: bouwland
- Grootte: r: 19 e: 30
- Belastbaar: f. 4, c. 24


Detail van het minuutplan D, sectie 1 met hameau (=gehucht) Kolmond
(klik op de kaart voor een groter formaat)






Zelf aan de slag met veldnamen ?
Wie de geschiedenis van het eigen dorp, buurt of straat wil kennen doet er goed aan eens te kijken naar de oude kaarten van het kadaster. Op die kaarten staan immers de deelgebiedjes met hun veldnamen opgetekend, kompleet met bebouwing, wegen en paden en kaveltjes. Vandaag de dag hoef je daarvoor niet naar het archief om die stukken op te zoeken. Met de digitale techniek krijg je de kaarten met een paar muisklikken op je scherm.
De website van het Limburgs Geschiedkundig Genootschap (LGOG) bied je eenvoudig toegang tot oude kaarten via de website.
Je kunt historische kaarten (o.a.Tranchot van 1804), kadastrale kaarten en hedendaagse in opvolgende lagen op het scherm krijgen. Het systeem is ontwikkeld in het kader van onderzoek door de Universiteit van Maastricht.


Het kadaster anno 2018


In het najaar van 2017 werd Heemkunde Voerendaal benaderd door het Kadaster met het verzoek om een bijdrage aan hun toponiemen-project te leveren.
Wat is namelijk het geval? Het Kadaster is sinds jaar en dag verantwoordelijk voor de landelijke kadastrale registratie. Daarin worden het grondeigendom en andere zakelijke rechten vastgelegd. Het Kadaster wilde onderzoeken welke toponiemen in de gemeente Voerendaal nog bekend waren en/of gebruikt werden. Het Kadaster stuurde ons een kaart van de Gemeente Voerendaal zonder de woonkernen Klimmen, Ransdaal, Termaar, Craubeek, Retersbeek en Weustenrade, maar wel met Ubachsberg, Winthagen, Colmont, Mingersborg en Fromberg. Zij vroegen om de daarop vermelde namen te controleren, waar nodig te verbeteren en ontbrekende namen toe te voegen.
In het jaar 2018 is door Heemkunde Voerendaal het onderzoek uitgevoerd middels bevraging van Voerendaalse burgers. Het project is 25 juli 2018 afgesloten. Het onderzoeksrapport: 'Toponiemen in en rond Voerendaal' is aangeboden aan het Kadaster.
Wellicht komen er naar aanleiding nadere onderzoeksvragen.

Het eindrapport is te downloaden via:
'Rapport Toponiemen in en rond Voerendaal' (PDF)




Ontwikkeling gebied Laurentiusplein


Onbebouwd gebied rond 1800


De contouren van het Laurentiusplein in het terrein.


Het Laurentiusplein zoals we het nu kennen.




Klik op de link en ga naar: Limburg 1804 - 2018 (opent in een nieuwe pagina).

Je ziet de actuele kaart (Open Street) van Limburg en daarover een schuine baan met de Tranchotkaart uit 1804. Bovenin de pagina is de menubalk. In het midden hiervan staat een selector (schuifje) zet deze op "0" (nul) en zoom daarna in op bijvoorbeeld Voerendaal. Als je het centrum van Voerendaal op de kaart hebt, schuif je de selector helemaal naar rechts en je ziet de Tranchotkaart uit 1804 van Voerendaal.
Natuurlijk heb je dan ook al gezien dat als je de selector langzaam verschuift, je de oude en de nieuwe kaart over elkaar heen legt. Zo kun Je vergelijkingen maken met oude en nog bestaande wegen of kadastrale begrenzingen.
Klik links, naast 'Tranchot', op 'kadaster' en de minuutplannen van het kadaster van 1811 verschijnen op je scherm. Je kunt nu de situaties vergelijken: Voerendaal 2018 - Voerendaal 1804(Tranchot kaart) - Voerendaal 1811-1832(kadaster).
Ook de hoogtekaart kun je bekijken. Klik daarvoor rechts naast de selector in het menu op AHN.

Veel succes met je eigen project met veldnamen.





Verder met speuren in de eerste kadasterkaarten:
wegen, kavels, gebruik en eigenaren.

In het voorgaande deel heb je ontdekt hoe je oude en nieuwe kaarten kunt vergelijken. Door kaarten over elkaar te leggen zie je ontwikkelingen en veranderingen in het gebruik.
Een volgende stap is het onderzoeken van de kavelindeling en afzonderlijke kavels: grootte, gebruik, ligging, eigenaren.


Zoals hierboven al vermeld is: het door de Fransen ingebrachte kadastersysteem
gaat uit van 3 componenten:
  • het verzamelplan van de gemeente.
    Deze kaart toont het hele grondgebied van de gemeente, verdeeld in secties.
    Voor Voerendaal zijn dat er 5: A t/m E. Elke sectie is verdeeld in een aantal deelkaarten: de minuutplans.
  • minuutplans van elke sectie.
    Een voorbeeld, minuutplan 1, sectie D, is hieronder weergegeven.
  • tafels behorend bij de minuutplans.
    Voor elk minuutplan is er een bijbehorende tafel: een lijst met gegevens over de kavel.

Voorbeeld van een tafel: sectie D, minuutplan 1 (klik voor een grote afbeelding)

De tafels geven van links naar rechts informatie over de locatie ( plaatselijke benaming), kavelnummer, gegevens van de eigenaar, grondgebruik, de grootte van de kavel en de te betalen belasting.

Hoe kom je bij deze kaarten en tabellen?
De kadasterkaarten zijn openbaar. Het Rijk heeft al deze kaarten gedigitaliseerd en ontsloten voor algemeen gebruik door de kaarten te plaatsen in de Beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Gebruik de link en ga direct naar: kadastrale kaarten Voerendaal (opent in een nieuwe pagina)

Lukt dit niet, ga dan naar https://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl
selecteer achtereenvolgens:
- alle afbeeldingen
- hoofdcollectie
- kadastrale kaarten 1811-1832
- provincie: Limburg
- gemeente: Voerendaal

Ga naar Zoeken en tik in: verzamelplan
Je krijgt nu 1 resultaat: het verzamelplan. Het verzamelplan is de kaart van de gemeente ingedeeld in secties.
  Let op: de bovenzijde van de kaart is het westen en niet het noorden zoals gebruikelijk.
Klik op de kaart en ga via 'verder zoeken' naar de minuutplans en de daarbij behorende 'oorspronkelijk aanwijzende tafels'.
Je kunt nu aan de slag. Wie was eigenaar van mijn tuin in 1811? Hoeveel huizen stonden er toen in mijn straat? enzovoorts.

Veel succes met speuren in de eerste kadastergegevens van Voerendaal!

Gebruik van de Actuele Hoogtekaart Nederland (AHN2).

Vroeger was het meten van de hoogte van een heuvel of dal een lastig en moeizaam werk. Met kijkers referentiepunten en peilen werd gewerkt om de hoogteverdeling van het buitengebied in kaart te brengen. Met de moderne techniek gaat het allemaal nauwkeuriger en vooral sneller. Nederland wordt regelmatig 'bemeten' door een met lasers uitgerust meetvliegtuig. De laser stuurt een lichtpuls omlaag en meet de reflectie. Het laserlicht dat door bladeren van bomen en door struiken wordt gereflecteerd, wordt weggefilterd. Zo wordt van elk vlakje van de bodem van 0,5 bij 0,5 meter de hoogte nauwkeurig vastgelegd. Het resultaat is de (digitale) Actuele Hoogtekaart Nederland. de AHN. Op deze kaart zijn gebouwen en wateroppervlakken ook weggefilterd. Je kunt dus niet zien hoe hoog een gebouw is. De metingen worden regelmatig herhaald. Voor ons gebied is de meest recente kaart: AHN2. Omdat de metingen door het rijk met belastinggeld worden uitgevoerd zijn de resultaten ook voor iedereen gratis beschikbaar in digitale vorm. Je kunt met de digitale kaart AHN 2 veel interessante zaken zichtbaar en meetbaar maken:
. oneffenheden, heuvels, kuilen zichtbaar maken in 'shaded relief',
. de hoogte boven NAP bepalen op een punt,
. een hoogteprofiel trekken over een lijn of route,
. hoogteverschillen inkleuren en ze zo zichtbaar te maken,
en nog veel meer.

Enkele voorbeelden:

  De motte van kasteel De Struyver bij Ten Esschen


  Omgeving kasteel Haeren met de grafkelder en het verloop van de Voerendaalse Molenbeek.

De site met de viewer voor AHN is te bereiken via de link: AHN2 Heemkunde Voerendaal (opent in een nieuwe pagina).

Veel succes met het digitaal verkennen van hoog en laag en het opsporen van oude structuren in de bodem van Voerendaal.

De werkgroep Toponiemen van de Vereniging Heemkunde Voerendaal.